ზაფხულის მზებუდობა (ასევე ცნობილი როგორც ნაბუნიობა ან მზის მობრუნება) წელიწადის ერთ-ერთი ყველაზე უნიკალური და ასტრონომიულად მნიშვნელოვანი მოვლენაა. ამ დღეს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში წლის ყველაზე გრძელი დღე და ყველაზე მოკლე ღამეა.
ეს არის მომენტი, როდესაც ასტრონომიული ზაფხული ოფიციალურად იწყება.
რა ხდება ასტრონომიულად?
ჩვენი პლანეტის დედამიწის ბრუნვის ღერძი ორბიტის მიმართ $23.5^circ$-იანი კუთხით არის გადახრილი. ზაფხულის მზებუდობის დროს, დედამიწის ჩრდილოეთ ნახევარსფერო მაქსიმალურად არის მიქცეული მზისკენ.
ამის გამო: მზე ცაზე თავის უმაღლეს წერტილს (ზენიტს) აღწევს.
ჩრდილოეთ პოლარულ წრეს მიღმა მზე საერთოდ არ ჩადის და დგება ე.წ. „თეთრი ღამეების“ ანუ პოლარული დღის პერიოდი. სამხრეთ ნახევარსფეროში ამ დროს ზუსტად საპირისპირო პროცესი ხდება — იქ ზამთრის მზებუდობაა (წლის ყველაზე მოკლე დღე).
როდის ხდება ეს? მზებუდობა ყოველწლიურად 20 ან 21 ივნისს ემთხვევა (კალენდარული წლისა და ნაკიანი წლების გათვალისწინებით).
მითები, რიტუალები და სტოუნჰენჯი – უხსოვარი დროიდან კაცობრიობა ამ დღეს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. ძველი ხალხებისთვის მზე სიცოცხლის, მოსავლისა და გადარჩენის მთავარი წყარო იყო, ამიტომ მზებუდობას დიდი დღესასწაულებით ხვდებოდნენ.
სტოუნჰენჯი (დიდი ბრიტანეთი): ეს უძველესი მეგალითური ძეგლი ზუსტად ისეა აშენებული, რომ მზებუდობის დილას, ამომავალი მზის პირველი სხივი პირდაპირ სტრუქტურის ცენტრალურ ქვაზე ეცემა. ყოველ წელს ათასობით ადამიანი იკრიბება აქ ამ ჯადოსნური მომენტის სანახავად.
კოცონები და წყალი: ბევრ კულტურაში (მაგალითად, სლავურ ივან კუპალას ან სკანდინავიურ შუაზაფხულის დღესასწაულზე) მიღებული იყო დიდი კოცონების დანთება, ცეკვა და მდინარეში ყვავილების გვირგვინების გაშვება. ითვლებოდა, რომ ამ დღეს ცეცხლსა და წყალს განმწმენდი და სამკურნალო ძალა ჰქონდა.
ქართული კონტექსტი – მზის კულტი: ქართულ მითოლოგიაში მზის კულტს (ბარბალე, კვირია) უდიდესი ადგილი ეჭირა. მზის მობრუნების პერიოდებში აცხობდნენ მზის ფორმის, მრგვალ ხაჭაპურებსა და კვერებს, რითაც ბუნებას დოვლათსა და ბარაქას სთხოვდნენ.
რა იცვლება მზებუდობის შემდეგ?
მიუხედავად იმისა, რომ 21 ივნისს ზაფხული ოფიციალურად იწყება, სწორედ ამ დღიდან დღეები ნელ-ნელა კლებას იწყებს, ღამეები კი ხანგრძლივდება – ეს პროცესი 21 დეკემბრამდე (ზამთრის მზებუდობამდე) გრძელდება.
თუმცა, ნუ იდარდებთ: ყველაზე ცხელი საზაფხულო დღეები (ივლისი და აგვისტო) ჯერ კიდევ წინ არის, რადგან ოკეანეებსა და ხმელეთს დრო სჭირდებათ იმ დიდი სითბური ენერგიის დასაგროვებლად, რასაც მზე ამ დღეებში გვიგზავნის!
